Chùa Kim Liên nằm bên Hồ Tây, nay thuộc phường Tây Hồ, Hà Nội, gắn với làng Nghi Tàm và vùng Quảng An cũ. Trong không gian bốn bề sông nước, ngôi chùa hiện lên như một đóa sen cổ kính bên mặt hồ, vừa thanh tĩnh, vừa mang dáng dấp sang trọng của kiến trúc Thăng Long xưa.

Chùa được dựng trên nền cũ của cung Từ Hoa. Theo truyền tích, vào thời Lý Thần Tông, công chúa Từ Hoa đã xin ra vùng ven Hồ Tây lập trại Tằm Tang, dạy dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa. Bởi vậy, Chùa Kim Liên không chỉ là nơi thờ Phật, mà còn là nơi tưởng niệm công chúa Từ Hoa, người gắn với ký ức nghề tằm tang của vùng Nghi Tàm.

Qua các thời kỳ, chùa từng có nhiều tên gọi khác nhau. Ban đầu, chùa được gọi là Đống Long; về sau mang tên Đại Bi. Đến thời Lê - Trịnh, khoảng cuối thế kỷ XVIII, chùa được trùng tu và đổi tên là Kim Liên, nghĩa là “sen vàng”. Tên gọi ấy rất hợp với vị trí và dáng vẻ của chùa: một công trình Phật giáo thanh nhã, nổi bật giữa cảnh nước Hồ Tây.

Giá trị đặc sắc nhất của Chùa Kim Liên nằm ở kiến trúc. Chùa được bố cục theo kiểu chữ “tam”, gồm ba nếp nhà song song: chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng. Các lớp mái chồng diêm, đầu đao cong vút, tường gạch mộc và hệ cửa tròn mang ý nghĩa “sắc sắc, không không” tạo nên vẻ đẹp vừa cổ kính, vừa giàu triết lý Phật giáo. Đặc biệt, tam quan Chùa Kim Liên được xem là một trong những cổng chùa độc đáo của miền Bắc, làm theo kiểu “tam sơn - tứ trụ”, gợi hình ảnh bông sen đang nở trên mặt nước.

Bên trong chùa còn lưu giữ hệ thống tượng Phật phong phú, trong đó có tượng Công chúa Từ Hoa và tượng chúa Trịnh. Các mảng chạm rồng phượng, văn mây, trúc, ngô đồng và hoa sen cho thấy trình độ điêu luyện của nghệ nhân xưa. Năm 1962, Chùa Kim Liên được công nhận là di tích lịch sử kiến trúc và danh lam thắng cảnh của Hà Nội.

Đến Chùa Kim Liên, du khách không chỉ tìm thấy một cổ tự ven hồ, mà còn cảm nhận được sự giao hòa giữa Phật giáo, nghề truyền thống, nghệ thuật kiến trúc và ký ức thanh lịch của vùng Hồ Tây.