Chùa Nhẫm Dương, tên chữ là Thánh Quang tự, là một điểm đến tâm linh và khảo cổ đặc biệt trong Quần thể di tích An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương. Chùa nằm dưới chân núi Nhẫm Dương, thuộc phường Nhị Chiểu, thành phố Hải Phòng; trước đây thuộc khu vực Kinh Môn, Hải Dương cũ. Trong hệ thống di sản xứ Đông, đây không chỉ là một ngôi chùa cổ, mà còn là nơi hội tụ nhiều lớp giá trị: Phật giáo, lịch sử, hang động, khảo cổ học và ký ức kháng chiến.

Theo tư liệu di sản, Chùa Nhẫm Dương được khởi dựng từ thời Trần. Đến thế kỷ XVII, nơi đây trở thành một trung tâm hoằng dương Phật pháp quan trọng khi Thiền sư Thủy Nguyệt về trụ trì, gắn với sự hình thành và phát triển của Thiền phái Tào Động ở Việt Nam. Vì vậy, chùa thường được nhắc đến như một chốn tổ của dòng thiền Tào Động, bên cạnh những giá trị Phật giáo lâu đời của vùng Kinh Môn.

Không gian Chùa Nhẫm Dương nằm giữa vùng núi đá vôi và hệ thống hang động kỳ thú. Xung quanh chùa có nhiều hang động như Thánh Hóa, Tĩnh Niệm, Hang Tối, Hang Chuông, Hang Trống… tạo nên cảnh quan vừa thâm nghiêm, vừa gần gũi với thiên nhiên. Các lớp núi đá, tán cây xanh, lối đi quanh chùa và không khí tĩnh lặng khiến nơi đây mang vẻ đẹp khác với nhiều ngôi chùa đồng bằng: sâu hơn, cổ hơn và có cảm giác như được núi rừng ôm giữ.

Điểm đặc biệt của Chùa Nhẫm Dương là giá trị khảo cổ học hiếm có. Trong hệ thống hang động quanh chùa, các nhà nghiên cứu đã phát hiện nhiều di cốt, hóa thạch động vật, răng người cổ, đồ đá, đồ đồng, gốm, tiền cổ và các hiện vật thuộc nhiều thời kỳ. Những phát hiện này cho thấy khu vực Nhẫm Dương không chỉ là nơi tu hành, thờ Phật, mà còn là một địa điểm lưu giữ dấu tích cư trú và tự nhiên kéo dài qua nhiều lớp thời gian.

Chùa cũng gắn với hai ngôi mộ tháp quan trọng: Viên Quang Bảo Tháp của Đệ nhất Tổ Thủy Nguyệt thiền sư, dựng năm 1704, và Diệu Quang Bảo Tháp của Đệ nhị Tổ Tông Diễn thiền sư, dựng năm 1709. Đây là những dấu tích giúp khẳng định vai trò của Nhẫm Dương trong lịch sử Thiền phái Tào Động Việt Nam.

Trong thời kỳ kháng chiến, chùa và hệ thống hang động xung quanh từng là nơi cất giấu vũ khí, lương thực và phục vụ hoạt động cách mạng. Sau nhiều biến động, chùa được phục dựng, tôn tạo và tiếp tục là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân địa phương. Lễ hội truyền thống Chùa Nhẫm Dương diễn ra hằng năm từ ngày mồng 5 đến mồng 7 tháng Ba âm lịch, nhằm tưởng niệm ngày Thánh tổ Quốc sư Đạo Nam Thông Giác Thủy Nguyệt nhập niết bàn.

Với du khách, Chùa Nhẫm Dương là điểm nên ghé khi khám phá Kinh Môn và vùng Hải Dương cũ. Đến đây, người ta không chỉ lễ Phật hay vãn cảnh, mà còn đi qua một không gian có chiều sâu hiếm gặp: có chùa cổ, tháp tổ, hang động, hóa thạch, dấu tích tiền sử và ký ức Phật giáo nhiều thế kỷ. Chùa Nhẫm Dương vì thế là một điểm đến lắng sâu, nơi thiên nhiên, đạo học và lịch sử cùng hiện diện trong lòng di sản xứ Đông.