Chùa Tây Phương, tên chữ là Sùng Phúc tự, nằm trên núi Câu Lậu, nay thuộc xã Tây Phương, Hà Nội, gắn với xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất cũ. Từ chân núi, du khách phải đi qua 239 bậc đá ong mới lên tới chùa. Con đường ấy khiến hành trình vãn cảnh trở thành một bước chuyển nhẹ nhàng: rời khỏi làng xóm xứ Đoài để bước vào không gian cổ tự trên cao.

Theo các tư liệu nghiên cứu, Chùa Tây Phương đã có quy mô đáng kể từ thời Mạc, khoảng thế kỷ XVI. Đến năm 1660, dưới thời chúa Trịnh Tạc, chùa được tu sửa và làm thêm tam quan. Về sau, thời Lê Trung hưng, chùa tiếp tục được trùng tu, tạc thêm tượng Phật, để lại diện mạo kiến trúc và mỹ thuật đặc sắc còn được nhắc đến đến hôm nay.

Chùa chính nằm trên đỉnh núi, gồm ba nếp nhà: chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng, bố trí trên ba cấp nền cao dần. Các tòa chùa có kết cấu khung gỗ, mái chồng diêm hai tầng tám mái, đầu đao cong vút, lợp ngói mũi hài. Vật liệu gỗ lim, đá ong, gạch nung và những mảng chạm rồng, phượng, hoa sen, hoa cúc, lá đề tạo nên vẻ đẹp cổ kính, khỏe khoắn mà vẫn mềm mại của kiến trúc xứ Đoài.

Giá trị nổi bật nhất của Chùa Tây Phương là hệ thống tượng Phật bằng gỗ sơn son thếp vàng. Đặc biệt, bộ 18 vị La Hán tạc bằng gỗ mít vào thế kỷ XVIII được xem là kiệt tác điêu khắc tôn giáo Việt Nam. Mỗi pho tượng mang một dáng vẻ riêng: người trầm tư, người khắc khổ, người như đang đối thoại với chính mình. Những gương mặt, nếp áo, bàn tay và dáng ngồi ấy khiến tượng không chỉ là hình ảnh tôn giáo, mà còn là chân dung sâu sắc về đời sống nội tâm con người.

Năm 2014, Chùa Tây Phương được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2015, bộ tượng Phật giáo chùa Tây Phương thời Tây Sơn được công nhận là Bảo vật quốc gia. Hội chùa Tây Phương diễn ra hằng năm, chính hội ngày mùng 6 tháng 3 âm lịch, và năm 2025 được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đến Chùa Tây Phương, du khách không chỉ chiêm bái một ngôi chùa cổ, mà còn gặp một “bảo tàng” điêu khắc sống động, nơi tinh hoa Phật giáo, nghệ thuật dân gian và tâm hồn xứ Đoài cùng lắng lại qua từng mái chùa, từng bậc đá, từng pho tượng.