Chùa Thầy, tên chữ là Thiên Phúc tự, nằm dưới chân núi Sài Sơn, nay thuộc xã Quốc Oai, Hà Nội, gắn với xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai cũ. Giữa cảnh núi đá, hồ nước và làng xóm xứ Đoài, ngôi chùa hiện lên như một quần thể vừa linh thiêng, vừa giàu vẻ đẹp sơn thủy.

Chùa Thầy gắn liền với Thiền sư Từ Đạo Hạnh, một nhân vật lớn của Phật giáo thời Lý. Ngài được dân gian tôn kính không chỉ như bậc thiền sư tu hành đắc đạo, mà còn như vị Thánh tổ có công giáo hóa dân chúng và gắn với nghệ thuật múa rối nước truyền thống. Chính vì vậy, Chùa Thầy là nơi hòa quyện nhiều lớp tín ngưỡng: thờ Phật, thờ Thánh và tưởng niệm một con người đã đi sâu vào tâm thức dân gian.

Không gian chùa được bố cục dựa vào thế núi Sài Sơn, phía trước là hồ Long Trì, còn gọi là ao Rồng. Giữa hồ có thủy đình, nơi diễn ra múa rối nước trong mùa hội. Hai bên hồ là cầu Nhật Tiên và cầu Nguyệt Tiên, kiểu “thượng gia hạ kiều”, tương truyền do Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan xây dựng vào đầu thế kỷ XVII. Hai cây cầu cong mềm, mái ngói cổ kính, nối sân chùa với đền Tam Phủ và đường lên núi, làm cho cảnh quan Chùa Thầy thêm hài hòa, duyên dáng.

Khu chùa chính gồm ba tòa: chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng. Bố cục “tiền Phật hậu Thánh” thể hiện rõ đặc điểm riêng của di tích: phía trước là không gian thờ Phật, phía sau là nơi thờ Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Trong chùa còn lưu giữ nhiều tượng thờ, hoành phi, câu đối, chuông khánh và dấu tích kiến trúc qua các thời kỳ, phản ánh chiều sâu văn hóa của vùng Quốc Oai.

Lễ hội Chùa Thầy thường diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Ba âm lịch, nhằm tưởng niệm Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Các nghi lễ như mộc dục, tế khai hội, rước bài vị, rước lễ của các thôn cùng hoạt động múa rối nước đã tạo nên bản sắc riêng cho hội chùa. Năm 2014, Chùa Thầy và khu vực núi đá Sài Sơn, Hoàng Xá, Phượng Cách được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt; Lễ hội Chùa Thầy cũng đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đến Chùa Thầy, du khách không chỉ vãn cảnh một ngôi chùa cổ, mà còn bước vào một không gian di sản nơi Phật giáo, truyền thuyết, nghệ thuật rối nước và vẻ đẹp xứ Đoài cùng lắng lại dưới bóng núi Sài Sơn.