Chùa Thiên Trù là một trong những điểm di tích quan trọng nằm trong Quần thể di tích danh thắng Hương Sơn. Trong hành trình về Chùa Hương, Thiên Trù thường được gọi là chùa Ngoài, để phân biệt với chùa Trong là động Hương Tích. Đây là điểm dừng chân lớn trên tuyến Hương Tích, nơi du khách thường lễ Phật, nghỉ chân và chuẩn bị tiếp tục hành trình lên động Hương Tích.

Tên gọi Thiên Trù mang nhiều ý nghĩa gắn với truyền thuyết và lịch sử vùng Hương Sơn. Tương truyền, khi vua Lê Thánh Tông đi qua vùng này, thấy nơi đây ứng với sao Thiên Trù nên đặt tên là Thiên Trù. Theo cách hiểu dân gian, Thiên Trù có nghĩa là “bếp trời”, gợi hình ảnh một vùng đất linh thiêng, được trời đất sắp đặt giữa núi non, thung lũng và suối nước.

Về lịch sử, chùa Thiên Trù được xem là một trong những cơ sở Phật giáo có vai trò mở đầu cho sự hình thành không gian Chùa Hương. Sau thời kỳ khai sáng, đến năm 1686, dưới thời Lê Trung Hưng, chùa được dựng lại với quy mô lớn. Khi ấy, Thiên Trù là một quần thể kiến trúc bề thế, gồm nhiều nếp nhà, sân, tháp và công trình thờ tự. Tuy nhiên, trong thời kỳ chiến tranh, chùa bị tàn phá nặng nề. Những dấu tích xưa còn lại đáng chú ý là vườn tháp, trong đó có Bảo tháp Viên Công và Thiên Thủy tháp, gợi nhắc một thời kỳ phát triển lâu dài của Phật giáo Hương Sơn.

Diện mạo chùa Thiên Trù ngày nay chủ yếu là kết quả của quá trình phục dựng và tôn tạo từ cuối thế kỷ XX. Không gian chùa rộng, nằm giữa thung lũng núi đá vôi, phía trước mở ra sân lớn, phía sau tựa vào núi. Các công trình như tam quan, chính điện, nhà tổ, gác chuông và khu vườn tháp tạo nên bố cục trang nghiêm, hài hòa với cảnh quan tự nhiên.

Trong tổng thể Chùa Hương, chùa Thiên Trù giữ vai trò như cửa ngõ tâm linh của tuyến hành hương chính. Sau chuyến đò trên Suối Yến, du khách đặt chân tới Thiên Trù như bước vào trung tâm của miền Phật tích Hương Sơn. Từ đây, con đường tiếp tục dẫn lên chùa Giải Oan, đền Cửa Võng và động Hương Tích.

Không chỉ là nơi lễ Phật, chùa Thiên Trù còn là điểm kết nối giữa con người với cảnh quan núi rừng Hương Sơn. Mái chùa, sân gạch, tiếng chuông, vườn tháp và những dãy núi bao quanh tạo nên một không gian vừa cổ kính, vừa gần gũi. Đến Thiên Trù, du khách không chỉ dừng lại ở một ngôi chùa, mà còn cảm nhận được chiều sâu lịch sử, tín ngưỡng và vẻ đẹp sơn thủy của toàn bộ danh thắng Chùa Hương.