Đền Bà Triệu là một trong những di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của Thanh Hóa. Đền nằm dưới chân núi Gai, thuộc xã Triệu Lộc, trong quần thể di tích gắn với cuộc đời và sự nghiệp của nữ anh hùng Triệu Thị Trinh, thường được nhân dân kính gọi là Bà Triệu.

Năm 248, Bà Triệu cùng anh trai là Triệu Quốc Đạt dựng cờ khởi nghĩa chống lại ách cai trị của nhà Đông Ngô. Dù cuộc khởi nghĩa không thành công, hình ảnh người nữ tướng trẻ tuổi cưỡi voi ra trận đã trở thành biểu tượng của ý chí độc lập và tinh thần bất khuất trong lịch sử dân tộc.

Sau khi Bà Triệu mất, nhân dân lập đền thờ để tưởng nhớ công lao của bà. Theo các tư liệu địa phương, ngôi đền được khởi dựng từ thế kỷ VI và trải qua nhiều lần tu sửa dưới các triều đại Lý, Trần, Lê và Nguyễn. Qua nhiều thế kỷ, đền không chỉ là nơi thờ phụng mà còn trở thành không gian giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ sau.

Công trình được xây dựng theo trục từ thấp lên cao, hòa vào thế núi và rừng cây. Từ cổng đền, du khách lần lượt đi qua hồ nước, sân đền, tiền đường, trung đường và hậu cung. Trung đường là công trình gỗ năm gian, mái cong, được trang trí bằng nhiều họa tiết truyền thống. Hậu cung là nơi đặt tượng thờ Bà Triệu trong không gian trang nghiêm. Đền hiện còn lưu giữ nhiều sắc phong, đồ thờ, bia ký cùng hàng trăm di vật, cổ vật có niên đại chủ yếu từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX.

Quần thể di tích còn có lăng Bà Triệu trên núi Tùng và đình làng Phú Điền. Những địa điểm này cùng tạo thành không gian tưởng niệm gắn với cuộc khởi nghĩa năm 248 và tín ngưỡng thờ Bà Triệu của cộng đồng địa phương.

Hằng năm, Lễ hội đền Bà Triệu được tổ chức vào tháng Hai âm lịch, trong đó ngày 22 là ngày chính để tưởng niệm ngày mất của bà. Phần lễ có các nghi thức dâng hương, tế lễ và rước kiệu; phần hội diễn ra với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống, thu hút đông đảo người dân và du khách về tham dự.

Với giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng, quần thể đền Bà Triệu đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đến đây, du khách không chỉ dâng hương tưởng nhớ một nữ anh hùng dân tộc mà còn có dịp tìm hiểu về tinh thần đấu tranh kiên cường của người Việt từ những thế kỷ đầu Công nguyên.