Đền Dạ Trạch, còn gọi là Đền Hóa, là một trong những di tích tiêu biểu của Hưng Yên cũ, thuộc không gian Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch. Nếu Đền Đa Hòa thường gợi nhớ cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa Chử Đồng Tử và công chúa Tiên Dung, thì Đền Dạ Trạch lại gắn với huyền tích các vị “hóa về trời”, để lại dấu ấn linh thiêng trong tâm thức cư dân vùng châu thổ sông Hồng.

Ngôi đền thờ Đức Thánh Chử Đồng Tử cùng hai vị phu nhân là Tiên Dung công chúa và Tây Sa công chúa. Trong tín ngưỡng dân gian, Chử Đồng Tử được suy tôn là một trong “Tứ bất tử” của thần linh Việt. Tại Đền Dạ Trạch, lớp truyền thuyết về tình yêu, lòng hiếu thảo và khát vọng tự do còn hòa quyện với truyền thuyết đầm Dạ Trạch, hay Nhất Dạ Trạch – Đầm Một Đêm. Theo tư liệu di tích, sau khi ba vị hóa về trời, nơi đây biến thành một vùng đầm nước rộng, người dân lập đền thờ ngay trên nền đất ấy.

Đền Dạ Trạch cũng gắn với ký ức lịch sử về Triệu Quang Phục, tức Triệu Việt Vương. Địa thế đầm lầy, lau sậy của vùng Dạ Trạch từng được truyền tụng là nơi giúp Triệu Quang Phục chống quân Lương vào thế kỷ VI. Vì vậy, trong không gian thờ tự của đền, bên cạnh Chử Đồng Tử và nhị vị phu nhân, còn có sự hiện diện của Triệu Việt Vương, làm cho di tích mang thêm chiều sâu lịch sử chống ngoại xâm.

Theo ghi chép của Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên, đền được khởi dựng từ rất sớm, ban đầu chỉ là ba gian nhà tranh tre, lợp lá trên mô đất cao hình mui rùa, xung quanh là đầm lầy và lau sậy. Ngôi đền hiện nay được xây dựng lại năm 1890, do tiến sĩ Chu Mạnh Trinh thiết kế và hưng công. Kiến trúc đền theo hình chữ Công, gồm ba tòa chính: tiền tế, trung từ và hậu cung, mang đậm nét mỹ thuật thời Nguyễn.

Bên trong Đền Dạ Trạch còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như chuông đồng đúc năm Thành Thái thứ 14, tức năm 1902, tượng cá chép còn gọi là Bế ngư thần quan, mộc bản, hoành phi và những bức châm do tiến sĩ Chu Mạnh Trinh viết. Đặc biệt, bài thơ khắc trên bia đá hoa cương năm 1895 ca ngợi vẻ đẹp của đất và người nơi đây, góp phần làm rõ thêm giá trị văn chương, lịch sử của di tích.

Hằng năm, lễ hội Đền Hóa – Dạ Trạch diễn ra từ ngày 10 đến 12 tháng 2 âm lịch. Lễ hội còn được gọi là Lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung hay Lễ hội tình yêu, với các nghi thức rước nước, rước kiệu, rước “phát du”, diễn tích cá chép vượt vũ môn hóa rồng, cùng nhiều trò chơi và sinh hoạt dân gian. Năm 2023, lễ hội Đền Hóa Dạ Trạch được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định thêm giá trị đặc sắc của không gian tín ngưỡng này.

Đến Đền Dạ Trạch, du khách không chỉ chiêm bái một ngôi đền linh thiêng, mà còn được cảm nhận một lớp văn hóa rất riêng của vùng sông nước Hưng Yên. Đó là nơi truyền thuyết tình yêu, tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử, ký ức đầm lầy Dạ Trạch và lịch sử Triệu Việt Vương cùng hòa vào nhau, tạo nên một điểm đến vừa huyền thoại, vừa sâu lắng.