Đền thờ Khúc Thừa Dụ là một điểm đến lịch sử – tâm linh tiêu biểu của vùng Hải Dương cũ, thuộc xã Khúc Thừa Dụ, thành phố Hải Phòng. Di tích nằm tại thôn Cúc Bồ, vùng đất xưa thuộc Hồng Châu, nơi gắn với quê hương và dấu ấn của họ Khúc trong buổi đầu dựng nền tự chủ dân tộc. Theo Cục Di sản văn hóa, đền thờ những người thuộc dòng họ Khúc, có công chống lại ách đô hộ nhà Đường và khai mở nền tự chủ của Việt Nam vào thế kỷ X, sau gần một nghìn năm Bắc thuộc.

Nhân vật trung tâm của di tích là Khúc Thừa Dụ, hào trưởng đất Hồng Châu, được sử cũ và nhân dân tôn vinh là Khúc Tiên Chúa. Vào đầu thế kỷ X, khi nhà Đường suy yếu, ông đã tập hợp lực lượng, chiếm phủ Tống Bình – Đại La, tự xưng Tiết độ sứ. Dù trên danh nghĩa vẫn dùng một chức quan của phương Bắc, thực chất Khúc Thừa Dụ đã nắm quyền làm chủ đất nước, đặt nền móng cho tiến trình giành lại độc lập, tự chủ của dân tộc.

Đền không chỉ thờ Khúc Thừa Dụ, mà còn tôn vinh ba thế hệ anh hùng họ Khúc: Khúc Thừa Dụ, Khúc Thừa Hạo và Khúc Thừa Mỹ. Sau khi Khúc Thừa Dụ qua đời năm 907, Khúc Hạo tiếp nối sự nghiệp, thực hiện nhiều cải cách quan trọng về hành chính, tô thuế và tổ chức xã hội. Khúc Thừa Mỹ tiếp tục giữ nước trong bối cảnh phương Bắc luôn tìm cách xâm lấn. Dù thời gian nắm quyền của họ Khúc không dài, nhưng đây là giai đoạn có ý nghĩa bản lề, mở đường cho các cuộc đấu tranh độc lập sau này.

Công trình Đền thờ Khúc Thừa Dụ được xây dựng trên khuôn viên rộng, thoáng, gắn với đình Cúc Bồ, tạo thành một không gian tưởng niệm hài hòa giữa đền nước và đình làng. Theo lý lịch di tích của địa phương, khuôn viên đền và đình có diện tích khoảng 15.000 mét vuông, mặt tiền nhìn ra sông Luộc. Không gian di tích gồm nghi môn, cầu đá, giếng mắt rồng, nhà bia, các phù điêu đá và đền chính. Bố cục ấy tạo cảm giác trang nghiêm, bề thế, phù hợp với công lao và vị thế của dòng họ Khúc trong lịch sử dân tộc.

Đến Đền thờ Khúc Thừa Dụ, du khách thường đi qua cầu đá, bước vào sân hội rộng rồi đến khu thờ chính. Trong sân đền có các bức phù điêu bằng đá mô tả cảnh nhân dân tụ nghĩa theo Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ. Đền chính có kiến trúc kiểu chữ Công, gồm tiền tế, trung từ và hậu cung. Những lớp kiến trúc đá, gỗ, mái ngói và không gian thờ tự tạo nên vẻ trang trọng, giúp người đến thăm cảm nhận rõ tinh thần tri ân tiền nhân.

Lễ hội Đền thờ Khúc Thừa Dụ được tổ chức vào ngày 23 tháng Bảy âm lịch, ngày mất của Khúc Thừa Dụ. Đây là dịp để nhân dân địa phương và du khách tưởng nhớ người có công mở nền tự chủ cho đất nước. Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, mà còn là hoạt động giáo dục truyền thống yêu nước, nhắc nhở các thế hệ hôm nay về một thời kỳ quan trọng trong lịch sử Việt Nam.