Đền Tranh, còn gọi là Đền Quan Lớn Tuần Tranh, là một trong những điểm du lịch tâm linh nổi tiếng của vùng Hải Dương cũ, hiện tọa lạc tại thôn Tranh Xuyên, xã Ninh Giang, thành phố Hải Phòng. Ngôi đền thờ thủy thần sông Tranh, thường được nhân dân tôn kính là Quan Lớn Tuần Tranh, gắn với đời sống tín ngưỡng của cư dân làm nghề sông nước và vùng giao thương ven sông xưa.

Theo truyền ngôn dân gian, Đền Tranh ban đầu chỉ là một ngôi miếu nhỏ nằm sát ngã ba sông. Do dòng sông Tranh đổi dòng, miếu thờ phải chuyển dần vào phía trong. Bia ký tại đền cho biết năm Tự Đức thứ 5, tức năm 1852, đền được trùng tu, tôn tạo với quy mô lớn. Đến năm 1966, do yêu cầu mở rộng doanh trại quân đội, nhân dân địa phương cùng Lữ đoàn 513 đã di chuyển ngôi đền về vị trí hiện tại, cách nền cũ khoảng 300 mét về phía bắc.

Điểm đặc biệt của Đền Tranh là sự gắn bó giữa tín ngưỡng thờ thủy thần và ký ức về vùng ngã ba sông Tranh. Trong tâm thức dân gian, Quan Lớn Tuần Tranh là vị thần cai quản vùng sông nước, phù trợ cho người dân buôn thuyền, đi lại, làm ăn và cầu mong bình an. Nhiều truyền thuyết kể rằng ông là vị thần có công khai phá, canh giữ vùng sông Tranh, về sau được nhân dân lập đền thờ và tôn là Quan Đệ Ngũ trong hệ thống tín ngưỡng dân gian.

Kiến trúc Đền Tranh có quy mô bề thế, gồm tiền tế, trung từ, hậu cung và nhiều hạng mục phụ trợ. Các hạng mục được bố trí theo trục thần đạo, tạo nên không gian trang nghiêm từ cổng tam quan, sân đền đến nơi thờ tự chính. Bên trong đền còn lưu giữ các mảng chạm khắc gỗ, đại tự, câu đối, bia ký và nhiều hiện vật có giá trị. Đặc biệt, tượng Quan Lớn Tuần Tranh được đặt trong cung cấm, thể hiện dáng vẻ uy nghi của vị thần sông nước trong đời sống tâm linh địa phương.

Đền Tranh cũng là nơi gắn với nhiều sự kiện lịch sử cận hiện đại. Trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, di tích từng là địa điểm hoạt động bí mật của đồng chí Lê Thanh Nghị khi xây dựng cơ sở cách mạng tại Ninh Giang. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức mít tinh chào mừng Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh tại khu vực di tích. Những dấu ấn ấy làm cho Đền Tranh không chỉ có giá trị tín ngưỡng, mà còn mang ý nghĩa lịch sử đối với vùng đất Ninh Giang.

Lễ hội Đền Tranh được tổ chức hằng năm theo hai kỳ xuân – thu, vào tháng Hai và tháng Tám âm lịch; bên cạnh đó còn có ngày Tiệc Quan vào ngày 25 tháng Năm âm lịch. Trong lễ hội, nghi lễ rước nước từ ngã ba sông Tranh về đền là một nét đặc sắc, gợi nhớ nguồn gốc sông nước của di tích. Lễ hội truyền thống Đền Tranh đã được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022, còn bản thân ngôi đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 2009.