Đền Và, còn gọi là Đông Cung, nằm tại Vân Gia, phường Sơn Tây, Hà Nội. Đây là một trong những trung tâm thờ Tản Viên Sơn Thánh quan trọng nhất của xứ Đoài, gắn với tín ngưỡng thờ thần núi Ba Vì và truyền thuyết Sơn Tinh trong tâm thức người Việt.

Ngôi đền tọa lạc trên đồi Và, giữa không gian cây lim cổ thụ, ruộng đồng và cảnh quan thanh tĩnh phía tây Hà Nội. Tên gọi Đông Cung cho thấy vị trí đặc biệt của đền trong hệ thống các cung thờ Tản Viên ở vùng xứ Đoài. Trong tín ngưỡng dân gian, Tản Viên Sơn Thánh là vị thần đứng đầu trong Tứ bất tử, biểu tượng cho sức mạnh chế ngự thiên tai, bảo hộ dân lành và khát vọng sống hài hòa với núi sông.

Kiến trúc Đền Và mang vẻ trang nghiêm của một ngôi đền cổ Bắc Bộ. Tổng thể công trình được xây dựng theo bố cục “nội công ngoại quốc”, gồm nghi môn, sân đền, tiền tế, đại bái, hậu cung và các hạng mục phụ trợ. Nét cổ kính hiện lên qua mái ngói, hệ thống vì kèo, các mảng chạm gỗ, hoành phi, câu đối và không gian thờ tự nhiều lớp. Trong cảnh quan rừng lim và đồi đất, ngôi đền vừa có vẻ u tịch, vừa gợi cảm giác gần gũi với đời sống làng quê xứ Đoài.

Lễ hội Đền Và là một sinh hoạt văn hóa lớn của Sơn Tây. Hội xuân thường diễn ra từ ngày 14 đến 17 tháng Giêng âm lịch, trong đó có các nghi lễ rước, tế, dâng hương và nhiều hoạt động cộng đồng. Đặc biệt, vào những năm mở hội chính, lễ rước long ngai bài vị Tam vị Đức Thánh Tản qua sông Hồng sang đền Ngự Dội tạo nên một nghi thức giao lưu văn hóa độc đáo giữa hai vùng ven sông. Ngoài hội xuân, Đền Và còn gắn với lễ hội Đả ngư vào mùa thu, khi cộng đồng cùng tham gia đánh bắt cá trên sông Tích, thể hiện ký ức nông nghiệp và tinh thần cố kết làng xã.

Đến Đền Và, du khách không chỉ lễ Thánh, vãn cảnh, mà còn bước vào một không gian tín ngưỡng lâu đời của xứ Đoài. Trong bóng lim cổ, tiếng chuông, màu ngói cũ và những nghi lễ còn tiếp nối, Đền Và lưu giữ niềm tin của người Việt về phúc lành, sự che chở và sức sống bền bỉ của cộng đồng.