Đền Xưa là một di tích lịch sử – tâm linh quan trọng trong cụm Đền Xưa – Chùa Giám – Đền Bia, hiện thuộc thôn Nghĩa Phú, xã Tuệ Tĩnh, thành phố Hải Phòng. Đây là quê hương của Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh, người được nhân dân tôn kính là “Thánh thuốc Nam”. Trong cụm di tích thờ Tuệ Tĩnh ở vùng Hải Dương cũ, Đền Xưa có ý nghĩa đặc biệt vì là nơi thờ chính ông ngay trên mảnh đất ông sinh ra và lớn lên.

Tuệ Tĩnh tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, sinh năm 1330 tại làng Nghĩa Phú, xưa thuộc phủ Thượng Hồng. Mồ côi cha mẹ từ nhỏ, ông được các nhà sư Chùa Giám nuôi dưỡng, cho ăn học. Từ thuở thiếu thời, Tuệ Tĩnh đã nổi bật bởi tư chất thông minh, lòng nhân ái và sớm gắn bó với con đường cứu người bằng y thuật. Năm 22 tuổi, ông đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan, mà nương nhờ cửa Phật, lấy pháp hiệu Tuệ Tĩnh và dành trọn đời cho việc nghiên cứu y học dân tộc.

Điều làm nên tầm vóc của Tuệ Tĩnh là tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân”, nghĩa là dùng thuốc Nam chữa bệnh cho người Nam. Ông đã nghiên cứu, sưu tầm nhiều bài thuốc dân gian, hệ thống hóa tri thức chữa bệnh bằng cây thuốc Việt và để lại những trước tác có giá trị như “Hồng Nghĩa giác tư y thư” và “Nam dược thần hiệu”. Trong ký ức dân gian, Tuệ Tĩnh không chỉ là một thầy thuốc giỏi, mà còn là người đặt nền móng cho nền y dược cổ truyền Việt Nam bằng tinh thần gần dân, thương dân và chữa bệnh cứu người.

Theo tư liệu địa phương, Đền Xưa được xây dựng từ thời Hậu Lê, khoảng thế kỷ XVII–XVIII, sau đó được trùng tu vào các năm 1890 và 1929 dưới triều Nguyễn. Năm 2017, Đền Xưa cùng Chùa Giám và Đền Bia được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Di tích có kiến trúc kiểu chữ Nhị, gồm 5 gian tiền tế và 3 gian hậu cung. Tòa tiền tế được làm theo kiểu chồng diêm, cổ các, hai tầng tám mái, với mái đao cong, khung gỗ lim và các mảng chạm mang phong cách nghệ thuật đầu thời Nguyễn.

Trong không gian thờ tự của Đền Xưa, hình tượng Tuệ Tĩnh hiện lên vừa gần gũi, vừa trang nghiêm. Di tích còn lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị như chuông đồng đúc năm Tự Đức thứ 8, tức năm 1855, cùng các sắc phong cho Tuệ Tĩnh qua nhiều triều vua Nguyễn. Các hoành phi, câu đối trong đền đều ca ngợi công đức của ông, trong đó nổi bật là tinh thần cứu đời, giúp dân và tôn vinh ông như bậc thánh của thuốc Nam.

Đền Xưa còn gắn với câu chuyện xúc động về nỗi lòng quê hương của Tuệ Tĩnh. Khi sang Trung Quốc và mất tại Giang Nam, ông để lại di nguyện mong người nước Nam sau này đưa hài cốt ông về quê. Năm 1690, Tiến sĩ Nguyễn Danh Nho trong một lần đi sứ đã phát hiện mộ Tuệ Tĩnh, sao chép bia mộ và đưa về nước. Từ đó, nhân dân làng Nghĩa Phú dựng đền thờ để tưởng nhớ công lao vị danh y, gọi là Đền Xưa.