Động Kính Chủ là một danh thắng nổi bật trong Quần thể di tích An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương, thuộc khu vực Kinh Môn, vùng Hải Dương cũ. Đây là một hang động đá vôi nằm trên núi Kính Chủ, còn được biết đến với tên Dương Nham. Trong hệ thống di sản xứ Đông, Động Kính Chủ đặc biệt ở chỗ vừa là thắng cảnh thiên nhiên, vừa là không gian thờ Phật, vừa lưu giữ một “kho tư liệu đá” quý giá qua hệ thống văn bia ma nhai khắc trực tiếp trên vách động. Quần thể An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2016.

Từ xưa, Động Kính Chủ đã được ca ngợi là một trong những hang động đẹp của trời Nam. Động nằm trong dãy núi đá vôi Dương Nham, mở ra ở sườn núi với các cửa hang lớn, lòng động rộng, vách đá cao, thạch nhũ và các khối đá tự nhiên tạo thành không gian vừa kỳ vĩ, vừa thanh tĩnh. Chính vẻ đẹp ấy khiến người xưa biến động thành chùa thờ Phật, để cảnh quan thiên nhiên hòa cùng đời sống tín ngưỡng.

Giá trị nổi bật nhất của Động Kính Chủ là hệ thống bia ma nhai. Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, trong động còn 47 tấm bia khắc trên vách đá, có niên đại từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XX. Những văn bia này lưu lại bút tích, thơ văn và cảm tác của nhiều nhân vật qua các thời kỳ, trong đó có Phạm Sư Mạnh thời Trần, vua Lê Thánh Tông, Lễ bộ Thượng thư Vũ Cán thời Lê và Hình bộ Thượng thư Trương Quốc Dụng thời Nguyễn. Vì vậy, Động Kính Chủ không chỉ là một hang động đẹp, mà còn như một bảo tàng văn bia ngoài trời của vùng xứ Đông.

Các văn bia trong động cho biết nơi đây từng được nhiều đời quan tâm tu bổ, tạc tượng, cúng ruộng và gìn giữ làm chốn thờ tự. Trong thời kỳ cách mạng và kháng chiến, Động Kính Chủ cũng từng là nơi trú chân, hoạt động của cán bộ; sau đó chịu nhiều tác động của chiến tranh, khiến một số di vật và công trình cũ bị hư hại. Dù vậy, những lớp văn bia còn lại vẫn giúp người hôm nay nhận ra chiều sâu lịch sử của di tích, từ Phật giáo, văn chương, danh nhân cho đến ký ức đấu tranh của vùng đất này.

Đến Động Kính Chủ, du khách có thể cảm nhận rõ sự giao hòa giữa đá núi, ánh sáng, hương khói và chữ nghĩa. Bước vào lòng động là bước vào một không gian mát lành, tĩnh lặng, nơi vách đá không chỉ là tạo tác của thiên nhiên mà còn là trang sách của lịch sử. Những dòng chữ Hán, chữ Nôm và cả chữ Quốc ngữ trên đá nhắc rằng vùng Kính Chủ từng là nơi dừng chân của vua chúa, quan lại, danh sĩ và tao nhân mặc khách qua nhiều thế kỷ.

Với du khách, Động Kính Chủ là điểm nên ghé khi khám phá Kinh Môn và Quần thể An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương. Nơi đây không chỉ hấp dẫn bởi vẻ đẹp hang động, mà còn bởi cảm giác được đi giữa nhiều tầng thời gian: tầng đá vôi của thiên nhiên, tầng văn bia của trí thức xưa, tầng tín ngưỡng Phật giáo và tầng ký ức lịch sử của vùng đất xứ Đông.