Hang Sũng Sàm là một điểm di tích nằm trong Quần thể di tích danh thắng Hương Sơn. Khác với nhiều chùa, đền và động gắn chủ yếu với hành hương Phật giáo, Hang Sũng Sàm nổi bật bởi giá trị khảo cổ học. Đây là một trong những địa điểm tiêu biểu ghi dấu sự cư trú của người tiền sử trong vùng núi đá vôi Hương Sơn, giúp người hôm nay nhìn thấy chiều sâu rất sớm của miền di sản Chùa Hương.

Hang Sũng Sàm còn được gọi là hang Giặc hoặc hang Ông Bảy. Hang nằm ở khu vực Thung Vương, trên địa thế khá hiểm trở. Đường lên hang dốc, cửa hang mở về hướng Tây Nam, nhìn ra không gian thung lũng rộng. Chính vị trí ấy cho thấy hang không chỉ là một cảnh quan tự nhiên, mà từng là nơi con người cổ chọn để cư trú, trú ẩn và sinh sống trong môi trường núi đá.

Không gian hang ăn sâu vào lòng núi đá vôi, bên trong có vòm hang, vách đá và nền hang mang dấu tích cư trú lâu dài. Điểm đặc biệt của Hang Sũng Sàm là lớp văn hóa dày với rất nhiều vỏ ốc núi. Điều này gợi mở cách thích nghi của cư dân tiền sử với môi trường Hương Sơn: họ dựa vào nguồn thức ăn từ rừng núi, khai thác ốc núi, động vật và các nguồn tự nhiên quanh hang để tồn tại.

Năm 1975, các nhà khảo cổ đã tiến hành khai quật Hang Sũng Sàm và phát hiện hơn 2.200 hiện vật. Trong đó có nhiều công cụ đá ghè đẽo, công cụ mài, rìu ngắn, chày nghiền, bàn nghiền, mảnh tước, cùng mảnh gốm thô có hoa văn. Ngoài ra, còn có xương răng động vật và một số di cốt người. Những phát hiện này cho thấy Hang Sũng Sàm không chỉ là nơi cư trú, mà còn có thể liên quan đến hoạt động chế tác công cụ và mộ táng của cư dân cổ.

Giá trị của Hang Sũng Sàm vì thế rất khác biệt trong hệ thống di tích Hương Sơn. Nếu Động Hương Tích là trung tâm tâm linh, Chùa Thiên Trù là trung tâm hành hương, thì Hang Sũng Sàm lại mở ra một lớp lịch sử xa hơn: lớp lịch sử của người Việt cổ, của đời sống tiền sử và của quá trình con người thích nghi với núi rừng.

Trong tổng thể Quần thể di tích danh thắng Hương Sơn, Hang Sũng Sàm góp thêm chiều sâu khảo cổ cho miền di sản Chùa Hương. Đến với nơi đây, du khách không chỉ nhìn thấy vẻ đẹp của hang động đá vôi, mà còn cảm nhận được dấu chân rất xa của con người trên vùng đất này, từ thời tiền sử cho đến không gian văn hóa, tín ngưỡng hôm nay.