Ô Quan Chưởng nằm trong khu phố cổ Hà Nội, tại khu vực phố Thanh Hà, gần ngã tư Hàng Chiếu – Đào Duy Từ, nay thuộc phường Hoàn Kiếm, Hà Nội và gắn với phường Đồng Xuân cũ. Giữa không gian buôn bán sầm uất của phố cổ, cửa ô này vẫn hiện lên như một dấu tích hiếm hoi của thành lũy Thăng Long xưa.

Tên chữ của di tích là Đông Hà Môn, nghĩa là cửa phường Đông Hà. Công trình được xây dựng vào năm Cảnh Hưng thứ 10, tức năm 1749, dưới thời Lê, sau đó được đại tu và xây dựng lại nhiều lần vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Vì mở ra phía đông thành, gần khu vực giao thương với bến sông Hồng, Đông Hà Môn từng là cửa ngõ quan trọng để kiểm soát người qua lại, hàng hóa, quân lương và an ninh khu phố buôn bán bên trong.

Tên gọi Ô Quan Chưởng xuất hiện muộn hơn, gắn với ký ức bi tráng năm 1873. Khi quân Pháp đánh thành Hà Nội, một viên Chưởng cơ cùng binh lính triều Nguyễn đã tử thủ tại cửa ô này. Người dân sau đó gọi cửa Đông Hà là Ô Quan Chưởng để tưởng nhớ vị chỉ huy và những người lính đã hy sinh trong trận chiến bảo vệ thành.

Về kiến trúc, Ô Quan Chưởng mang kiểu cổng vọng lâu hai tầng. Tầng dưới có ba cửa vòm cuốn: một cửa chính ở giữa và hai cửa phụ hai bên. Trên cửa chính là vọng lâu bốn mái, từng dùng làm nơi quan sát, canh gác. Phía trên cổng còn đắp nổi ba chữ Hán “Đông Hà Môn”. Bên tường trái cửa chính có tấm bia do Tổng đốc Hoàng Diệu cho dựng năm 1881, ghi lệnh cấm lính gác sách nhiễu dân thường khi qua lại cửa ô.

Ngày nay, Ô Quan Chưởng là cửa ô gần như duy nhất còn lại của Hà Nội cổ. Những lớp gạch cũ, vòm cổng rêu phong và bóng người qua lại mỗi ngày khiến nơi đây không chỉ là một di tích kiến trúc, mà còn là ký ức sống về thành Thăng Long, về phố cổ và về tinh thần gìn giữ Hà Nội qua nhiều biến động.