Quần thể di tích danh thắng Hương Sơn, thường được biết đến rộng rãi với tên gọi Chùa Hương, là một trong những không gian di sản đặc biệt của Hà Nội. Danh thắng thuộc xã Hương Sơn, Hà Nội; trước đây thuộc xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức. Đây là vùng đất nổi tiếng lâu đời với hệ thống núi đá vôi, hang động, suối nước, rừng cây và các công trình tín ngưỡng nằm xen giữa cảnh quan thiên nhiên rộng lớn.

Hương Sơn được tạo nên bởi những dãy núi đá vôi nối tiếp nhau, trong lòng núi có nhiều hang động tự nhiên. Các điểm di tích, danh thắng được kết nối bằng dòng chảy quanh co, uốn lượn của Suối Yến. Chính dòng suối này đã tạo nên một hành trình rất riêng cho Chùa Hương. Du khách không bước thẳng vào di tích bằng đường bộ, mà thường bắt đầu bằng chuyến đò chậm rãi trên mặt nước, đi qua núi non, lau sậy, ruộng bãi và những khoảng không gian tĩnh lặng trước khi vào vùng trung tâm của danh thắng.

Không chỉ có giá trị cảnh quan, Hương Sơn còn là khu vực có hệ sinh thái động vật, thực vật phong phú. Núi rừng, thung lũng, sông suối và các hang động tạo thành một môi trường tự nhiên đa dạng, góp phần làm nên vẻ đẹp vừa hùng vĩ, vừa mềm mại của toàn vùng. Trong không gian ấy, hệ thống đền, chùa, am, động được hình thành qua nhiều thời kỳ, gắn với đời sống tín ngưỡng, Phật giáo và sinh hoạt văn hóa dân gian của cộng đồng.

Trung tâm của quần thể là cụm đền chùa, hang động ở khu vực Hương Tích. Nổi tiếng nhất là động Hương Tích, nơi có chùa Hương, được xem là điểm thiêng quan trọng bậc nhất của danh thắng. Cửa động mở ra giữa lưng núi, bên trong là không gian đá tự nhiên rộng lớn với nhiều nhũ đá mang hình dáng gợi liên tưởng dân gian. Trên vách động còn có dòng chữ “Nam thiên đệ nhất động”, nghĩa là động đẹp nhất trời Nam. Đây là một trong những hình ảnh tiêu biểu nhất khi nhắc đến Chùa Hương.

Bên cạnh động Hương Tích, du khách còn biết đến nhiều điểm quan trọng khác như đền Trình, chùa Thiên Trù, chùa Giải Oan, đền Cửa Võng, chùa Tiên Sơn, chùa Hinh Bồng, cùng các tuyến tham quan như Tuyết Sơn, Long Vân, Thanh Sơn. Mỗi tuyến có một vẻ riêng: có nơi đông vui trong mùa lễ hội, có nơi trầm mặc giữa núi rừng, có nơi hấp dẫn bởi hang động và cảnh quan còn giữ được nét hoang sơ.

Lễ hội Chùa Hương diễn ra hằng năm từ mùng 6 tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch. Đây là một trong những lễ hội có quy mô lớn nhất miền Bắc, thu hút đông đảo du khách và Phật tử về hành hương, lễ Phật, vãn cảnh đầu xuân. Trong mùa hội, Hương Sơn trở thành điểm gặp gỡ của tín ngưỡng, phong tục, cảnh quan và đời sống cộng đồng. Người đến Chùa Hương không chỉ cầu an, cầu may, mà còn tìm về một không gian văn hóa đã in sâu trong tâm thức nhiều thế hệ.