Thành Hoàng Đế là một di tích lịch sử quan trọng ở vùng Bình Định trước đây, thuộc tỉnh Gia Lai hiện nay. Di tích nằm tại khu vực An Nhơn, cách trung tâm Quy Nhơn khoảng hơn 20 km về phía Tây Bắc, gắn với hai lớp lịch sử lớn: vương quốc Chăm Pa và phong trào Tây Sơn. Đây là một trong những điểm đến tiêu biểu cho những ai muốn tìm hiểu chiều sâu văn hóa của vùng đất võ.

Trước khi mang tên Thành Hoàng Đế, nơi đây từng là thành Đồ Bàn, hay Vijaya, kinh đô quan trọng của vương quốc Chăm Pa trong nhiều thế kỷ. Dấu tích Chăm Pa còn gợi lại qua nền thành, vật liệu xây dựng, các lớp khảo cổ và mối liên hệ với hệ thống tháp Chăm ở An Nhơn, Tuy Phước, Tây Sơn. Bởi vậy, khi đến Thành Hoàng Đế, du khách không chỉ đứng trước một di tích thời Tây Sơn, mà còn chạm vào ký ức sâu xa hơn của miền Trung.

Đến năm 1776, Nguyễn Nhạc cho xây dựng Thành Hoàng Đế trên nền cũ của thành Đồ Bàn. Từ đây, nơi này trở thành đại bản doanh của nghĩa quân Tây Sơn, sau đó là kinh đô của chính quyền Trung ương Hoàng đế Thái Đức Nguyễn Nhạc. Trong lịch sử phong trào Tây Sơn, Thành Hoàng Đế giữ vai trò đặc biệt, gắn với buổi đầu dựng nghiệp, với khí thế quật khởi và những biến động lớn của đất nước cuối thế kỷ XVIII.

Về kiến trúc, Thành Hoàng Đế vốn là một tổng thể thành lũy lớn, gồm ba vòng thành: Thành Ngoại, Thành Nội và Tử Cấm Thành. Thành ngoại có chu vi khoảng 7.400 mét; bên trong còn có các dấu tích nền móng, tường thành, cổng thành, khu vực Tử Cấm Thành và nhiều hạng mục đã được khảo cổ, nghiên cứu, tu bổ qua thời gian. Những gì còn lại hôm nay không còn nguyên vẹn như xưa, nhưng vẫn đủ để gợi hình dung về một đô thành từng có vị trí quan trọng trong lịch sử.

Đến Thành Hoàng Đế, du khách nên đi chậm qua các lối thành, quan sát những mảng tường cũ, nền đá, cổng cổ và không gian rộng thoáng bao quanh. Cái hay của di tích không nằm ở sự lộng lẫy, mà ở cảm giác trầm mặc của thời gian. Giữa vùng đất từng chứng kiến nhiều đổi thay, Thành Hoàng Đế đứng đó như một chứng tích về quyền lực, chiến trận, văn hóa và khát vọng dựng xây non nước.