Văn miếu Mao Điền là một trong những di tích tiêu biểu của vùng Hải Dương cũ, hiện thuộc không gian hành chính thành phố Hải Phòng. Di tích nằm ở làng Mao, còn gọi là làng Mậu Tài, thuộc khu vực Cẩm Giàng, ngay gần Quốc lộ 5, trên trục giao thông nối Hà Nội với Hải Phòng. Đây là một trong những văn miếu lớn và lâu đời ở Việt Nam, được xem như biểu tượng của truyền thống hiếu học, khoa bảng và tôn sư trọng đạo của vùng đất xứ Đông.

Tên gọi “Mao Điền” gắn với địa danh xưa. Theo Cục Di sản văn hóa, chữ “Mao” có nghĩa là cỏ, cỏ thơm, cỏ thi; “Điền” là ruộng. Vùng đất này xưa là khu ruộng rộng, nhiều cỏ thơm, được chọn làm trường thi Hương của trấn Hải Dương. Đến thời Tây Sơn, Văn miếu trấn Hải Dương được chuyển từ Vĩnh Lại về sáp nhập với trường thi Hương ở Mao Điền, rồi lấy tên địa phương đặt cho di tích. Công trình hoàn thành ở vị trí hiện nay vào năm 1801 và tiếp tục được trùng tu lớn dưới triều Nguyễn.

Văn miếu Mao Điền không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là dấu tích quan trọng của nền giáo dục Nho học xưa. Nơi đây thờ Đức Thánh Khổng Tử cùng các bậc hiền triết Nho giáo, đồng thời phối thờ tám danh nhân tiêu biểu của Việt Nam như Chu Văn An, Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Tuệ Tĩnh, Phạm Sư Mệnh, Vũ Hữu và nữ tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ. Việc phối thờ những nhân vật này cho thấy Văn miếu Mao Điền không chỉ tôn vinh đạo học phương Đông, mà còn khẳng định truyền thống học hành, thi cử và trọng nhân tài của đất Việt.

Không gian di tích mang vẻ trang nghiêm, cổ kính với cổng văn miếu, sân rộng, nhà bia tiến sĩ, Thiên Quang tỉnh, gác chuông, gác trống, bái đường, hậu cung và các công trình phụ trợ. Trong khuôn viên còn lưu giữ bia đá, khánh đá, đỉnh hương đá và cây gạo cổ thụ được trồng từ năm 1801. Những chi tiết ấy khiến Văn miếu Mao Điền không chỉ là một điểm đến tâm linh, mà còn là nơi giúp du khách hình dung rõ hơn không khí trường thi, trường học và nghi lễ tôn vinh hiền tài của xứ Đông xưa.

Văn miếu Mao Điền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1992 và di tích quốc gia đặc biệt năm 2017. Ngày 6/12/2024, di tích được công nhận là khu du lịch cấp tỉnh. Những năm gần đây, nơi đây còn tổ chức nhiều hoạt động giáo dục di sản như viết thư pháp, in mộc bản, trưng bày về khoa cử, tái hiện không gian làng sĩ tử và nghi thức vinh quy bái tổ, giúp di tích gần hơn với học sinh, sinh viên và du khách.

Lễ hội Văn miếu Mao Điền được tổ chức hai kỳ trong năm, vào mùa xuân và mùa thu; trong đó lễ hội mùa xuân là lễ chính, trọng hội vào ngày 18 tháng Hai âm lịch. Đây là dịp để nhân dân dâng hương tưởng nhớ các bậc tiên hiền, tôn vinh truyền thống học tập và nhắc lại tinh thần “tôn sư trọng đạo” trong đời sống hôm nay.